Laodikeia: Anadolu’daki Yedi Kilise’nin sonuncusu ve birinci sınıf bir arkeolojik sit alanı

Eğer Laodikeia’nın resimlerini gördüyseniz, ilk gözünüze çarpan şey bu antik kentin her tarafında bulunan sütunların çokluğudur. Biz, bir tek Perge’de bu kadar çok sütun ve sütunlu cadde görmüştük, herhalde bu konuda ikinci sırayı Laodikeia’nın aldığını söylemek abartı olmayacaktır. Perge’den farklı olarak Laodikeia’da kazı ve restorasyon çalışmaları halen devam etmektedir.

Her ne kadar, Laodikeia’nın çok büyüleyici bir yer olduğunu söyleyemesek te buranın çok ilginç bir yer olduğu kesin. Ancak, halen devam eden restorasyon çalışmaları insanı meraklandırıp düşünmeye sevk ederken, adeta kentte eksik olan cazibe ve büyüyü de bir ölçüde telafi ediyor. Sonuç olarak, peş peşe gelen depremlerle yerle bir olmuş önemli bir tarihi şehirden bahsediyoruz.

İncil’de adı geçen ve Hristiyanlıktaki ilk yedi kilisenin sonuncusu olan Laodikeia, günümüzde yürütülen restorasyon çalışmalarıyla o eski parlak günlerine dönmekte, bu da onu gezilip görülmesi gereken göz alıcı bir yer haline getirmektedir.

Kuzey Agora Duvarındaki Batı Tiyatrosu Kapısı

Kuzey Agora Duvarındaki Batı Tiyatrosu Kapısı

Laodikeia’nın (Lykos’un kıyısındaki Laodikeia) tarihi

Denizli’nin 6 km kuzeyinde bulunan Laodikeia kentindeki ilk yerleşimlerin erken Kalkolitik Dönem’e (M.Ö. 5500) kadar uzandığına dair kanıtlar bulunmaktadır. Batı Frigya’nın bu kentinde son zamanlarda yapılan kazılarda bu tarihlemeyi destekleyen, erken Kalkolitik Dönem ve klasik döneme ait buluntulara rastlanmıştır. Ancak, şehrin bugünkü adını Helenistik Dönem’de şehrin kurucusu Selevkos Kralı II. Antiochus’un karısı Laodike’den aldığı bilinmektedir.

Laodikeia, daha önceleri “Rhoas” veya tanrı Zeus’un şehri anlamına gelen “Diospolis” ismiyle bilinirdi. “Zeus kenti” anlamına gelen bu ilk ad, burada çok eski ve köklü bir kutsal yerin varlığına işaret etmektedir. Ancak, Helenistik dönemden itibaren şehir büyüyerek önem kazanmaya başlamış ve M.S. 1. ve 3. yüzyıllar arasında 80.000 kişilik bir nüfusa ulaşmıştı. Aynı dönemlerde yakınındaki Hierapolis (Pamukkale) kentinde yaklaşık bu nüfusun yarısı olan 40.000 kişinin yaşadığını söylemek herhalde bir karşılaştırma yapmak açısından daha anlamlı olacaktır.

Kutsal Agora'daki Propylonun Bir Parçası

Kutsal Agora’daki Propylonun Bir Parçası

O dönemde, ticaret, kültür, sanat ve spor alanlarında çok canlı ve gelişen bir metropol olan Laodikeia’nın en önemli gelir kaynağı dokumacılık ve tekstil ticareti olup, bunu mermercilik, tarım ve hayvancılığın takip ettiğini söyleyebiliriz. Ayrıca, Yuhanna tarafından yazılan İncil’in Vahiy bölümünde adı geçen ve Hristiyanlıkta simgesel bir öneme sahip olan ilk yedi kiliseden yedincisi ve sonuncusu olan Laodikeia’nın bu özelliğini de unutmamak gerekir.

Sıklıkla depremlerin olduğu bir bölgede bulunan Laodikeia yüzyıllar boyunca çok büyük depremler geçirmiştir. Kent, M.S. 494 yılında geçirdiği büyük bir depremle yerle bir olduktan sonra kendini tam olarak toparlayamamış ve son büyük darbe 602-610 yılları arasında Focas döneminde geçirdiği bir depremden sonra şehre su sağlayan Başpınar kaynağının büyük hasar görmesiyle birlikte gelmiş ve şehir tamamen terk edilmiştir.

Stadyumdan Uzakta Spor Salonu Kompleksi

Stadyumdan Uzakta Spor Salonu Kompleksi

Günümüzde, Türkiyenin en büyük ve ilk kurumsal arkeolojik kazı alanı olan Laodikeia’da sistematik kazı çalışmaları 2002 yılında başlatılmış olup, restorasyon faaliyetleri 2009 yılından beri aralıksız sürdürülmektedir. Kazı heyeti başkanı Profesör Celal Şimşek, amaçlarının burada yaşayan bir ‘arkeolojik park’ kurmak olduğunu söylüyor. Antik kentte yapacağınız bir yürüyüşüyle yapılan kazı çalışmalarının gerçek boyutlarını görmeniz ve ziyaretçi olarak canlı bir müze deneyimi yaşamanız mümkündür.

Aşağıdaki Ova ve Suriye Yolu

Aşağıdaki Ova ve Suriye Yolu

Laodikeia’yı keşfetmek

Eğer Laodikeia’yı tümüyle görmek istiyorsanız, yaklaşık 5 km² lik bir alana yayılmış olan bu antik kentte epeyce uzun bir yürüyüşe hazır olun. Restore edilmiş yerlerin büyük bir bölümünü ‘kısa tur’ ile görebilirsiniz. Ancak, bu gezinize stadyumu da dâhil etmek istiyorsanız uzun tura hazır olmalısınız. Her iki turun güzergâhı işaret ve bilgi tabelaları ile gayet güzel belirlenmiş olup, ören yeri girişinden sesli rehber temin etmek mümkündür.

Laodikeia’ya yapacağınız ziyaretinizi kolaylaştırmak ve önceden planlayabilmenizi sağlamak amacıyla Tutku Tours‘un hazırladığı haritadan yararlanabilirsiniz. Ayrıca, Tutku Tours’un web sitesinde bulunan pek çok antik şehir haritasına buradan ulaşabilirsiniz.

Laodikeia’nın önemli ve günümüze kadar gelebilen yapıları içinde, Anadolu’nun en büyük stadyumlarından biri, 2 tiyatrosu, 4 hamam kompleksi, 5 Agorası, 5 Anıtsal Çeşmesi (Nympheum), 2 Ana Giriş Kapısı (Propylon), Meclis Binası (Bouleuterion), Tapınakları, kiliseleri ve anıtsal sütunlu caddeleri yer almaktadır. Tabii ki, saydığımız tüm bu yapıların henüz hepsi restore edilmiş durumda olmasa da, sadece restore edilmiş olanlar bile aklınızı başınızdan almaya yetecektir.

Laodicea City Plan ©️ Tutku Tours

Laodicea Haritası ©️ Tutku Tours

Suriye Caddesi

Laodikeia ziyaretiniz Suriye Caddesine girdiğiniz Doğu Bizans Kapısı ve Kulelerinden başlayacaktır. Geçmişi Roma İmparatorluk dönemine dayanan ve Dor nizamında yapılmış sütunlarla süslü bu cadde şehrin ana arterlerinden biridir. 2007 yılında, toplam 900 m. uzunluğundaki bu caddenin 400 metrelik bölümü cadde kenarında yer alan dükkânların ön kısımları ve revaklı bölümler de dâhil olmak üzere tamamen kazılmıştır. Bu kazılarda sütunlar, sütun başları, arşitrav parçaları ve kaideler gün yüzüne çıkarılmış ve caddenin 6. yüzyıldaki orijinal görüntüsüne uygun olarak restore edilmiştir.

Suriye Caddesi boyunca yürürken, birkaç tane evin, çeşmelerin, A Tapınağı’nın, Merkez Agora’nın ve Kuzey Agoraya açılan kapının önünden geçersiniz. Son derece keyifli olan bu gezinti esnasında caddeye açılan dükkânların önünde mermere çizilmiş ve şimdiki tavla oyununun atası sayılabilecek ‘Duodecim Scripta’ şekillerini kaçırmamaya çalışın.

Doğu Bizans Kapısı ve Kuleleri M.S. 395-396 yıllarında şehri çevreleyen surları tamamlamak amacıyla yapılmıştır. Kuleler, 2008 yılında oradaki mevcut orijinal malzemeler ve taşlarla kısmen onarılarak restore edilmiştir.

Haritada Suriye Caddesi’ni 11 numarada, Doğu Bizans Kapısı ve Kuleleri ise 30 numarada göreceksiniz.

Suriye Yolu Kaldırımının Detayları

Suriye Yolu Kaldırımının Detayları

Suriye Yolu Bizans Kapısı ve Kulelerine Doğru Bakıyor

Suriye Yolu Bizans Kapısı ve Kulelerine Doğru Bakıyor

Tapınak A

Tapınak A, M.S. 2. yüzyılın ikinci yarısında yapılmış, Diocletianus Döneminde (284-305) büyük bir tamirat görmüştür. Orijinalinde Apollo, Artemis ve Afrodit’e adanan bu tapınak daha sonraları Hristiyanlığın resmi din olarak kabul edilmesiyle 4. yüzyılda kilise arşivi haline dönüştürülmüş, ancak 494 yılındaki depremde yıkılmıştır. Toplam 58 adet sütun ve duvara yapışık sütunlarla (pilaster) çevrelenen tapınak avlusu ve çevresinde ayakta kalan diğer yapılar ise 7. yüzyıldaki büyük depremde yerle bir olmuştur.

Restorasyon çalışmaları esnasında bu sütunların 19 tanesi yeniden ayağa kaldırılmış, tapınağın merdivenleri ile tapınak kapısı onarımdan geçirilmiştir. Bir zamanlar tapınağa sunulan hediyelerin saklandığı tonozlu alt odanın üstü cam ve çelik konstrüksiyon düz bir çatıyla örtülerek koruma altına alınmıştır. Bu cam terastan etraftaki muazzam manzarayı ve alttaki giriş bölümünü seyretmek mümkündür.

Tapınak A’yı haritada 12 numarada göreceksiniz.

Merdivenlerin En Altından En Üstüne Doğru A Tapınağı

Merdivenlerin En Altından En Üstüne Doğru A Tapınağı

Tapınak A'ya Genel Bakış

Tapınak A’ya Genel Bakış

Merkez Agora

Suriye Caddesinin güney kısmında, Septimus Severus Çeşmesi’nin hemen karşısında, arkasında Merkez Hamam’ın bulunduğu Merkez Agora’yı göreceksiniz. Zamanında etrafı sütunlu revaklar ve dükkânlarla çevrili olan Merkez Agora Roma imparatorluk döneminde inşa edilmiş olup erken Bizans dönemine kadar bu işlevini sürdürmüştür. Meydanlığın ortasında bir dikilitaş veya sütun bulunmaktaydı. Önceleri bu dikilitaşın üzerine bir heykel bulunurken, sonraları tanrının birliğini ve Hristiyanlığın gücünü sembolize etmesi açısından bu heykelin kaldırıldığı düşünülmektedir.

Ne yazık ki, bir zamanların o ihtişamlı Merkez Agorası’dan günümüze çok az şey ulaşabilmiştir. Hele, agoranın tam karşısındaki Septimus Severus Çeşmesi’nden geriye pek bir şey kaldığını söylemek daha da zordur. 2003 yılında kazısı yapılan 41,6 x 14,30 m boyutlarındaki bu anıtsal çeşmenin günümüzde ön tarafında bulunan dikdörtgen biçimli havuzun sadece ön duvarı ayaktadır. Ancak, bir zamanlar üç tarafı çift sıra halinde dizilmiş sütunlarla çevrelenen mermerden yapılmış bir yapı olan bu görkemli çeşme muhteşem bir eser olmalıydı.

Haritada Merkez Agora’yı 28 numarada, Septimus Severus Çeşmesi’ni ise 32 numarada göreceksiniz.

Merkezi Agora Anıtı

Merkezi Agora Anıtı

Kuzey veya Kutsal Agora

Septimus Severus Çeşmesi’ni hemen geçer geçmez Kuzey veya Kutsal Agora’ya girişi sağlayan oldukça görkemli bir anıtsal kapıya (propylon) geleceksiniz. Kapının her iki yanında prizma biçiminde kaideler üzerinde yükselen sütunların taşıdığı bir konsol bulunmaktadır. Bu süslemeli kapıdan geçerek dört basamaklı bir merdivenle Kutsal (Kuzey) Agora’ya ineceksiniz. Roma İmparatorluk döneminde kutsal bir avlu (temenos) işlevi gören bu mekan, ancak 4. yüzyıldan itibaren agora olarak kullanılmaya başlanmıştır.

265 X 128 m. gibi muazzam boyutlara sahip Kutsal (Kuzey) Agora’yı çevreleyen sütunlu revakların duvar kısımlarından tiyatrolara çıkış yolları bulunmaktadır. Tarihte Laodikeia’daki tüm binalar gibi Kuzey Agora’da depremlerle yerle bir olmuştur. Restorasyon çalışmaları esnasında yıkılan sütunların pek çoğunun tekrar ayağa kaldırıldığını göz önünde bulundurduğunuzda, Kutsal Agora’nın tabanına ulaşabilmek için burada metrelerce derinlikte kazı ve hafriyat çalışması yapıldığını kolayca anlayabilirsiniz.

Haritada Kutsal (Kuzey) Agora’yı 58 numarada, Merkez Anıtsal Kapıyı (Propylon) ise 27 numarada göreceksiniz.

Kuzey Agora'da Güzel Bir Işık Oyunu

Kuzey Agora’da Güzel Bir Işık Oyunu

Arka Planda Pamukkale ile Laodicea'nın Kuzey Agora'sı

Arka Planda Pamukkale ile Laodicea’nın Kuzey Agora’sı

Laodikeia Kilisesi

Sütunlu caddenin güneyinde caddeye bitişik olarak inşa edilmiş olan Laodikeia Kilisesi, M.S. 313 yılında imparator Büyük Konstantin döneminde yapılmıştır. 4. Yüzyıldan itibaren Laodikeia önemli bir Hristiyan hac merkezi haline gelmiştir. Günümüzde de, Laodikeia (Hac) Kilisesi İncil’de bahsi geçen ilk 7 kiliseden birisi olması sebebiyle Hristiyanlık tarihinde büyük bir öneme sahiptir.

Laodikeia (Hac) Kilisesi, antik kentte yürütülen kazılarda 2010 yılında tespit edilmiş ve aynı yıl yapılan kazı çalışmaları tamamlanmıştır. Kilise mimarisinde yenilikçi bir özellik olarak 11 adet apsise benzer niş bulunmaktadır. Narteks kuzey-güney yönlü olup buradan üç ayrı kapıdan naos kısmına geçilir. Kilise mimarisinin bir özelliği olarak naos odası kuzey, orta ve güney olmak üzere bazilikal planlı üç nefe ayrılmıştır. Kuzey ve Güney nefler bitkisel ve geometrik tarzda yapılmış mozaik döşemeye sahiptir.

Bemadan Görülen Laodikeia Kilisesi İçi

Bemadan Görülen Laodikeia Kilisesi İçi

Laodikeia Kilisesi Restorasyon İşleri Detayları

Laodikeia Kilisesi Restorasyon İşleri Detayları

Tiyatrolar

Lykos’un kıyısındaki Laodikeia iki tiyatrosu ile ne kadar övünse azdır. İlk inşa edilen Batı Tiyatro (Küçük Tiyatro) olmuştur. (Haritamızda 9 No ile gösterilmektedir) Öğleden sonra esen batılı rüzgârları alan, 8.000 kişilik oturma kapasitesine sahip bu tiyatro, şehrin eski yerleşim yerine bakan doğal bir yamaç üzerine yapılmıştır. Bu tiyatro, inşa edildiği Helenistik dönemden büyük bir depremle yıkıldığı Focas dönemine kadar hizmet vermiştir. Günümüzde bu tiyatroda, bizzat yerinde hayranlıkla canlı olarak izleyebileceğiniz restorasyon çalışmaları sürdürülmektedir.

Laodikeia’nın ikinci tiyatrosu olan Kuzey Tiyatro (Büyük Tiyatro) M.S. 2. yüzyılda şehrin artan nüfusu karşısında Batı (Küçük) Tiyatro’nun yetersiz kalması üzerine inşa edilmiştir. Antik Hierapolis kentine bakan ve 12.000 kişilik oturma kapasitesine sahip olan Kuzey Tiyatro’dan (Haritada 8 No ile gösterilmektedir) Pamukkale’nin beyaz travertenlerini görmeniz mümkündür. 7. Yüzyıla kadar kullanılan bu tiyatroda, günümüzde henüz herhangi bir kazı çalışması yapılmamıştır. Bu tiyatro da aynı Batı Tiyatro (Küçük Tiyatro) gibi 1990 yılına kadar taş ve kireç ocağı olarak kullanılmıştır.

Devam Eden Restorasyon Çalışmaları ile Batı Tiyatrosu

Devam Eden Restorasyon Çalışmaları ile Batı Tiyatrosu

Arka Planda Laodikeia Kilisesi ile Kuzey Tiyatrosu

Arka Planda Laodikeia Kilisesi ile Kuzey Tiyatrosu

Stadyum Caddesi

Stadyum Caddesi de şehrin stadyumuna giden sütunlu ana arterlerden biridir. Bu cadde boyunca yürürken, Efes Caddesi Portikosu, latrinalar (tuvaletler), anıtsal çeşmeler, kamu binaları ve Büyük Hamam’ın önünden geçersiniz. Bu sütunlu cadde M.S. 84-85 yıllarında İmparator Domitian döneminde yaptırılmıştır. Tabanı traverten bloklarla döşenmiş olan revaklı bölüme caddeden iki basamakla çıkılmakta olup, Stadyum Caddesi 2. yüzyıldan 7. yüzyılın ortalarına kadar yaklaşık 5 asır boyunca çok yoğun bir şekilde kullanılmıştır.

Stadyum Yolunun Bir Parçası

Stadyum Yolunun Bir Parçası

Stadyum Yolunun Yakınındaki 'Hisse Senedi' Detayı

Stadyum Yolunun Yakınındaki ‘Hisse Senedi’ Detayı

Stadyum ve Güney Hamamları ile Gimnazyum Kompleksi

Laodikeia’da, doğu-batı doğrultusunda uzanan Stadyum kentin güneybatısında Güney Hamamları ile Gimnazyum Kompleksinin hemen alt tarafında bulunmaktadır. Tamamen doğal bir yamaca inşa edilmiş olan 285 x 70 m boyutlarındaki stadyum, 25.000 kişilik bir kapasiteye sahiptir. Stadyumun hemen bitişiğinde bulunan Güney Hamamları yarışlara katılan sporcuların ve halkın kullandığı bir mekândı.

Her ne kadar, Güney Hamamları’nın Laodikeia’daki en iyi korunmuş binaları olduğu söylense de gerçek tam böyle değildir. Zira, Laodikeia’da bulunan diğer anıtsal yapılar arasında Güney Hamamları ve Gimnazyum Kompleksi hiç restorasyon görmeyen yapılardır. Kuzey tarafından Güney Agora’nın bitişiğinde bulunan, 133 x 75m. boyutlarında tonozlu bir yapı stiline sahip bu kompleks M.S. 135 yılında Proconsul Gargilius Antioius tarafından inşa ettirilerek imparator Hadrianus’a ithaf edilmiştir.

Haritada Stadyum’u 48 numarada, Güney Hamamları ile Gimnazyum Kompleksini ise 2 numarada göreceksiniz.

Bouleuterion'dan Gymnasium Kompleksinin Görünümü

Bouleuterion’dan Gymnasium Kompleksinin Görünümü

Şu Stadyumun Boyutuna Bakın!

Şu Stadyumun Boyutuna Bakın!

Eğer gördüğünüz Laodikeia fotoğrafları sizlere yeterince fikir vermiyorsa, kısaca söyleyelim, Laodikeia kesinlikle verdiğiniz emeğe ve zamana değecektir. Bazı kaynaklar, kısa Laodikeia turunu yarım saat gibi kısa bir sürede tamamlayabileceğinizi yazmaktadırlar. Biz aynı fikirde değiliz. Eğer bu güzel antik kenti tam anlamıyla gezip görmek istiyorsanız, kısa tur için en az 1 saat ayırmanız gerekecektir. Kanımızca, 2 saatlik bir zaman dilimi çok daha doğru bir süre olup, biz burada dolu dolu bir günümüzü geçirdik.

Eğer, özellikle tarihi bir kentin nasıl ayağa kaldırıldığına tanık olmak istiyorsanız, Laodikeia’da göreceğiniz, öğreneceğiniz pek çok şey bulacaksınız. Burada kazı, restorasyon ve tarihi yeniden inşa etme çalışmaları halen devam ettiğinden ötürü, bazen kapatılan belirli yerlere giremeyebilirsiniz. Eğer gişeden sesli rehber alıp para harcamak istemiyorsanız, antik kentin her tarafında yeterli ve açık bilgiler içeren açıklayıcı tabelalar göreceksiniz.

Laodikeia gezinizi yakınında bulunan Hierapolis ve Pamukkale ziyaretleriyle birlikte değerlendirebilirsiniz. Ayrıca, yine yakınlarda bulunan harika ahşap camileri de mutlaka görün. Laodikeia ören yerine giriş ücretli olup, güncel ücretler ve açılış/kapanış saatleri için resmi web sitesine bakınız. Otopark yakınında küçük bir kafe ve tuvaletler bulunmaktadır.

Çok geniş bir alana yayılan ören yerini gezerken, sağlam ve rahat yürüyüş ayakkabıları giymenizde, özellikle sıcak havalarda yanınızda su bulundurmanızda yarar vardır. Etrafta ağaç veya gölgelik bir yer bulamayacağınızdan, sıcak ve yakıcı güneşten korunmak için şapka ve güneş yağı kullanmanız faydalı olacaktır.

Lycus Laodikeia Parçaları Her Tarafta

Lycus Laodikeia Parçaları Her Tarafta

191 Paylaşımlar

Bunları da beğenebilirsiniz:

Bunları da beğenebilirsiniz:

Laodikeia: Anadolu’daki Yedi Kilise’nin sonuncusu ve birinci sınıf bir arkeolojik sit alanı